Collections Online
Amgueddfa Cymru – Museum Wales
Advanced Search
Holiadur | questionnaire
Replies in English and Welsh to the National Museum's Questionnaire on Welsh folk culture, 1937. Information supplied is specifically on agricultural subjects such as soil, hedges, tools, ploughs, harrows, harvesting and threshing and winnowing. The information was supplied by W. R. Jones from the Cardigan County Schools district. Questionnaire on Welsh Folk Culture, 1937 Prepared by the Department of Folk Culture, National Museum of Wales, and published in 1937. The questionnaires were sent to parishes, schools and individuals as a way of collecting information about all aspects of Welsh folk culture. The questionnaire was divided into the following subject areas: domestic life, corporate life, cultural life, crafts and industries. The museum was keen to engage with the people of Wales and the questionnaire respondents to collect objects and stories as a basis for establishing the Welsh Folk Museum in 1948.
**MS 81** **Tudalen 1/Page 1** Atebion yn y Gymraeg a'r Saesneg i holiadur yr Amgueddfa Genedlaethol ar ddiwylliant gwerin Cymru, 1937, gan W. R. Jones o Ysgol Sirol Aberteifi. Replies in English and Welsh by W. R. Jones from Cardigan County School, to the National Museum's Questionnaire on Welsh folk culture, 1937. **County School District** **Agriculture** Mixed Farming. Cereals grown mainly on coastal strip-inland valleys – Dairy Farming more important. Latley a new development – most farmers sell milk. Cow and Gate. United Dairies. **Soil** Around Cardigan fairly heavy. Belt of sand running through Gwbert on Sea for a distance of about three miles inland. Low sand hills cultivated. **Hedges** These vary considerably – some bulilt of earth through-out with thorn or hazel – others with earth are with stones visable- thorn or hazel. Stone walls (or hedges) are found in Preseli area of North Pembrokeshire, most of the stone hedges are very old. **Tools** Bill hooks. Sickles with long handles. Bill hook- with tops slighlty curved. **Ploughs** No information available of wooden ploughs. Ploughs were made locally at Pontselli-Jonah Evans-a well known smith. **Harrows** Of iron. No wooden harrows. **Harvesting** Cradle scythe still in use in parts. Most farmers have Reapers-Binders. **Threshing and Winnowing** Old Flails still can be seen but to-day do not seem to be in use. Thatching – straw ropes used-also rope something similar to that which Binder uses but stonger.
**Tudalen 2/Page 2** **Agriculture** Mixed Farming. Cereals grown mainly on coastal strip-inland valleys – Dairy Farming more important. Latley a new development – most farmers sell milk. Cow and Gate. United Dairies. **Soil** Around Cardigan fairly heavy. Belt of sand running through Gwbert on Sea for a distance of about three miles inland. Low sand hills cultivated. **Hedges** These vary considerably – some bulilt of earth through-out with thorn or hazel – others with earth are with stones visable- thorn or hazel. Stone walls (or hedges) are found in Preseli area of North Pembrokeshire, most of the stone hedges are very old. **Tools** Bill hooks. Sickles with long handles. Bill hook- with tops slighlty curved. **Ploughs** No information available of wooden ploughs. Ploughs were made locally at Pontselli-Jonah Evans-a well known smith. **Harrows** Of iron. No wooden harrows. **Harvesting** Cradle scythe still in use in parts. Most farmers have Reapers-Binders. **Threshing and Winnowing** Old Flails still can be seen but to-day do not seem to be in use. Thatching – straw ropes used-also rope something similar to that which Binder uses but stonger.
**Tudalen 3/Page 3** **Ricks and Stacks. Hay ricks generally rectangular. Corn...** **Cattle Breeds** Ayrshire Short horn. Jerseys. Herefords (a few). A distinct improvement has been made lately in lay out of the cow sheds. Many farmers have gone in for really first class sheds- The production of Grade A milk is mainly responsible for this. **Harness** Welsh terms. Ffrwyn. Mwnci a Mwnci Haearn. Harness kept in stable. Horse shoes made locally. **Capel Iwan** Welsh Knot – Darn o bren sgwar 1 ½" ar un ochr W ar y llall N. Dim son am un ar gael heddiw. **Samplerau** Un 1835 – Llun ty fferm – Y wyddor Gymreag a’r dyddiad. Eraill i’w cael. **Chwareuon** Dandis – chware a cherrig bach gwynion neu gregyn. Taflu un i fyny a chodi un arall –dal Rhif 1. Taflu 1 & 2 i fyny a chodi 3 – dal i 1 & 2 eto. Scit a cha? **Gwylnos** Canwyll yn ystafell corff drwy’r nos. Gwahodd y cymdogion i’r ty i yfed cwrw a bach o the. Dilyn y corff i’r angladd ar gefn ceffylau. **Priodas** Cwrw bach a the a bara ymenyn. Codid tal amdanynt i gael arain i’r ddeuddyn ieuanc i ddechrau eu byd. **Nadolig** Plygain am 6 a.m. Ar ol y cyrfarfod myned i ryw fferm am frecwast – wedyn adref. **Calan** Hel calennig. Cai’r cyntaf 6d. torth o fara gwenith a thocyn o gaws. Wedyn adref am forefwyd ac yna i’r ffermydd eraill lle caent docyn o fara a chaws a dimai neu geiniog. **Llandudoch** Chware ymladd ceiliogod. Rhoi cneuen a thwll ynddi ar y llawr a thaflai pob un gneuen ati a hwnw a dorrai’r gneuen goi fyddai’r ceiliog. Hefyd chware ‘cabbage’ a chapanau yn erbyn y mur- a thaflu pel iddynt etc.
**Tudalen 4/Page 4** **Canhwyllau cyrff** Canwyll wen o flaen menyw-ac un goch o flaen gwryw. Cerddai’r ganwyll ar hyd y fynwent ar dywydd sych. Arwydd o farwolaeth oedd swn cloch yn y glust. Os rhoddai cloch yr eglwys dri thonc ohoni ei hun yn y nos – arwydd o fawroaeth. Pam flodeuai pren afalau allan o’i amser – byddai ei brechennog farw y tymor hwnw. Celiog yn canu yn y nos – marwolaeth hefyd. ‘Gaef glas – mynwent fras.’ **Gwylnos** Nos cyn yr angladd yfed a bwyta ac adrodd storiau. Cyn cychwyn y corf deuai pobol i’r ty i alaru - telid hwy am eu gwaeth wiethiau. Y dynion yn yfed ‘cwrw brwd’ mewn un ystafell a’r menywod mewn un arall yn yfed te. Ar y ffordd byddai’r orymdaith yn canu. Addurnent y bedd. **Priodas** ‘Cwrw bach’ – o waith mam y ferch. Gwerthu’r bwyd. Wedyn ‘raffl’ o botel o win – ceid cwd o ffa ac yn eu mysg un goch- Dewisia pob un ffaen – a’i llygaid ynghau a’r sawl a gai’r un goch a gai’r gwyn. Ai’r ferch i’r eglwys ar gefn ceffyl. Rheda llawer ar ei hol i geisio ei dal. Gwleddant yn y ty ar ol y briodas. Dewisid ‘gwahoddwr’ ac ai i’r tai i ddweud pryd a ymhle y cynhelid y briodas. **Fflolantau** Anfonid ffolantau gan y bechgyn a’r merched heb enwau wrthynt.
**Tudalen 5/Page 5** Darganfyddid dwr a gwialen ar ffurf Y. Cerdded yn araf gan afael yn y wialen yn y ddwy gangen. Os byddai dwr yno troai’r wialen tuag at. Nid pawb a allai wneud hyn. **Calan** Nos cyn Calan ai’r dynion o dy i dy i yfed a bwyta. Dydd Calen aent i hela yn y bore-a chino fawr ar ol dychwelyd. **Cynhaeaf** Ar ol gorffen torri’r llafur cynhelid swper fawr a elwid “Swper Ben”. Dygai un o’r dynion damid o lafur i’r ty a thaflai’r merched ddwr at y dyn. Os deuai allan yn sych-ceid cynhaef sych. **Ofergoelion** **Tywydd** Os gwaeddai bran ar ben carreg neilltuol – tywydd glyb. Llawr y gegin yn llaith – tywydd sych. Os canai’r ceiliog cyn 12 a.m. – anlwc i’r teulu. **Chware cnapan ** cf hoci. Ceffylau pren tua 70 mlynedd yn ol. Ysgolion cylchredol wedi eu sefydlu yn 1738 yn – Abertefi, Tremain, Llangoedmor, Llechryd, Llandygwydd, Aberporth, Blaenporth, Llangrannog, Ferwig. **Sampler** Time by moments steal away. Thou shall not. First the hour and then the day, steal Small the daily loss appears.
**Tudalen 6/Page 6** **GROVE HOUSE** **Sampler** Time by moments steal away. Thou shalt not First the hour and then the day. steal Small the daily loss appears. [Sketch of Grove House] Mary Jones Her work Don at Troedyraur in the 11 Year of her age. Taught By Mrs Nicholas [?To] October the 2 Anno Domini 1843
**Tudalen 7/Page 7** **Samplau eraill – yn gymraeg** ANRHYDEDDWCH Y BRENIN PERCHWCH PAWB CERWCH Y FRAWDOLIAETH OFNWCH DDUW. Mary Jones Jan 13 1832
**Tudalen 8/Page 8** Mary Jones Her work Don at Troedyraur in the 11 Year of her age. Taught By Mrs Nicholas [?To] October the 2 Anno Domini 1843 Brenda Morris. Castell Newydd Emlyn. **Welsh Not** Y geiriau ar ddarn o bren. **Chwareuon** Chware bands – Scotch (a chregyn o’r mor) dandys marblennau, bwa - saeth, daswnsio a chylch. **Gwynlos** Nos cyn yr angladd-canu a gweddio. **Priodas** Anrhegion i’r par ieuanc i ddechrau byw. Mynd i’r briodas ar gefn ceffylau. **Fflolantau** Rhoi tlws i ddangos cariad. Chwef 14. Llun calon neu golomen. Danfonid ffolantau hyll hefyd o ran difyrrwch.
**Tudalen 9/Page 9** **Caru** Drwy’r nos ar i’r hen bobl fyned i’r gwelyau. Os byddai dau fachgen am gael yr un ferch – byddai’n rhaid ymladd amdani. Yr ornest ddiwethaf o’r fath Medi 10 1814 Danwaren Llandyfriog – Yr aberthwr oedd Thomas Heslop a’r enillydd John Beynon. Cerrig gwynion a roid ar feddai – gellid eu cael o’r mynydd yn rhad. **Llwyau cariad** Cyn prodi yr oedd y gwr i wneud amryw o lwyau pren, a darn o bren addurn i’w ddal a’u rhoddi i’w wraig yn anrheg. **Collen Y** i ddarganfod dwr. **Gwynlos** Gweddio. Saethu petris ar y cyntaf o Fedi. **Eglwyswrw** Gwr yn myned oddiamglych i gyhoeddi cyrfarfod neilltuol – neb yn cofio hen hyslblenni. Wedi gorffen gwaith y dydd ai’r bechgyn at ei gilydd i gae fferm i chware pel – ac i gae fferm arall dranoeth etc. Pam enid etifedd i un o’r gwyr mawr – cynhelid gwyl fawr weithiau am 3 noswaith neu wythnos. Wylo fyddai yno os genid merch. Cynneuid canwyll gyda’r corff i oleu ei ffordd i’r nefoedd neu i uffern, a chadw’r ysbrydion drwg i ffwrdd. Weithiau eisteddai un o’r teulu gyda’r corff drwy’r nos. Roedd y merched yn awyddus iawn am gael gwr a chael gwybod pwy fyddai. Taflai’r ferch bellen o edafedd allan drwy’r ffenestr gan ddechrau ail ddirwyn a dweud.- “Fi sy’n dirwyn pwy sy’n dal – ac os digwyddai rhyw fachgen gydio yn y bellen – dyna’r gwr”
**Tudalen 10/Page 10** Ffordd arall oedd cario esgid neu faneg drwy’r ffair a gwaeddi ‘Dyma’r esgid – lle mae’r droed’. neu:- ‘Dyma’r faneg – lle mae’r llaw. Ambell ferch yn cerdded o amgylch yr eglwys a chyllell yn ei llaw gan weiddi:- ‘Dyma’r gyllel lle mae’r waun. Calan a Nadolig yn ddyddiau mawr. Pawb yn gwneud cwrw – cynhelid Calan ar Ionawr 12. Felly hyd heddiw gan rai pobl. Byddai’r bechgyn yn mynd o dy i dy i ganu carolau. Byddai gwraig y ty yn eu galw i mewn i yfed iechyd da i’r flwyddyn newydd – ac i bawb yn y ty, tipyn o gur pen yr adeg honno. Diod ym mhob fferm ar amser cynhaef gwair a llafur – un fferm yn helpu’r llall – ac ar ol gorffen – dawns yn yr ysgubor. Y merched hefyd yn helpu’r gyda’r gwair. **Cilgerran** Yr ysgol bresennol - 1845. Cyn hyny dysgid yn yr Ysgoldy Fach – erbyn hyn yn dy byw. Hanes am ysgol breifat gan un Jenkin Jones yn ei dy ei hyn 1652. **Chware Pel** Dechrau yn Nghilgerran a gorffen yng Nghastell Newydd Emlyn. Chware ar gefn ceffylau Dechrau wrth “Gardd Clapan” yng Nghilgerran. Heddiw – Hoci a soccer, criced a thenis. Marblis a thopiau cylchau a choncers. Pan gollai un ei gariad i rywun arall – danfonid iddynt ar y nos cyn priodas eu cariadferch – Wialen Wen – darn o bren gwyn. David Lloyd – heddiw yn gallu cael hyd i ddwr a gwialen gollen Nid yw’n sicr iawn. Credi’r byd heddiw os gewlir canwyll gorff yn symud hyd yr afon gan y pysgotwyr y bydd rhywun foddi dranoedd – credi’r hyn yn gyffredinol. Carolau - amser Nadolig Lwc yw gweled dyn yn hytrach na merch y peth cyntaf are fore Calan.
**Tudalen 11/Page 11* A pho dywyllaf y dyn gorau i gyd. Cenir carolau yn y ffermydd nos cyn calan. Cynorthwya’r ffermwyr ei gilydd gyda’r cynhaeaf. **Chware Cnapan** Rhyw fath o hoci – a’r cae chwarae yn ymestyn o Abercych hyd Cilgerran. Pawb or ddau bentref yn troi allan i weled y chware. **Torri Pen Medi** Dwy fferm – cymdogion yn ceisio gorffen torri’r llafur o flaen y llall. Yna dygid y tywysennau olaf a fedid gan was y fferm fuddugoliaethus a dodid hwy ar lafur un o weision y fferm arall. Yna rhedai am ei fywyd rhag cael ei ddal chael a dwr oer drosto. **Samplerau** Olrhain patrwm mewn pensil neu ‘dransfer’. Darllen ffortiwn mewn cwpan te. Pe gorffenai unrhyw fwyd ar y bwrdd cyn digoni pawb aid a’r bwrdd allan. Pe cymerai neb y darn olaf o fara oddiar y bwrdd – heb ragor yn y ty-aid ag ef allan a’i fathru gan y teulu neu’r gwesion. **Gwynlos** Cadw cwmni i’r marw gan ganu a gweddio yng nhgolau canwyll. **Ffolantau** Lawer. Yfed ‘medd’ amser Calan. Plethai’r gweision yr ysgub olaf mewn dull arbennig a’i hongian yn y ffermdy – a cheid swper o ‘gawl a thwmplins’. Chware. Saethyddiaeth. Codi afal a’ch danedd o grochan yn llawn o ddwr a’ch dwylo y tu ol i’ch cefn.
**Tudalen 12/Page 12** **Inventory of material appertaining to the Social and Agricultural life of South Cardiganshire and North Pembrokeshire** **Agriculture** Wooden Ox-Yoke from Crymmych. Length 3’ 7’’ ; Width 3 1/2”, Depth 3 ½”; with four circular holes and iron ring in the centre. **Wooden flail (threshing)** 2’1” long of black-thorn with leathern thongs. **Carreg Hogi’** (sharpening tool) for scythes and sickle. 6 Wooden Butter Stamps of Various Patterns (one wheel-pattern) and of various sizes. **Weaving** ‘Wennol Gweu’ (two patterns from Llanon Cards.) in wood. **Fishing** Instruments for making nets from St Dogmaels. 3 types, Length 6” ; 7”; & 9". **Thatching** Wood instrument with prongs for thatching. Length 1’2”. **Hay-making** Wooden hook –length 2’ 10” by 1’ 11. for getting hay on to the rick.
**Tudalen 13/Page 13** Rope-making: 2 Iron rope – splices one 6”; 8” Part of the weighing scale (elaborate iron frame.) Social Life. Old Welsh Petticoat 1797. Rush-tight holder of wrought-iron on circular wooden base, 8 ½ “ high. Tin candlestick. 6” high. Wooden candlestick. 4” high. Scissors for trimming candles. Length 5 ½”. Small pair of portable brass scales. Wooden egg – cup 4” high. Various brooches and necklaces. Greasing Horn with stopper. Length 11ins. Two flat irons (hollow tyoe for heated stones) Two goffering Irons. 6 ½" and 6" high. Old metal tea – pot. Height 8”. Two bread – plates (for getting bread from oven) One wooden cream container. One wooden water jug. One wooden sandal wth base of metal. One ornate plated chart handle in leather. Part of ox – hoof. (iron) **Books and Documents** Wills, documents dated 1750 – 1800. 18 altogether.
**Tudalen 14/Page 14** **Books** 1) Grammar and Present State of the Several Kingdoms . 1827. 2) Remarks on Several Parts of Italy. 1753. 3) Y Dysgedydd. 1827 4) Dictionary – English. (Very old) 5) Key to Francis Walkinganu’s Tutors Assistant. An Arithmetic Book of 1824. 6) Cornwell’s Geography. 1860. 7) A preservative Against Socinianism. 1693. 8) Traethawd am Ras Duw. Enoch Jones 1824. 9) Boetii Vita. 1656. 10) The Guardian. Vol 2. 1734. 11) Novum Testamentum. 1717. 12) Acts of the General Assemblies of Scotland, 1682 13) A way to Sion. 1656. 14) Practical Reflections on the Psalms. 1881. 15) The Christian Life. Partil. 1694. 16) Remarks on the Examination of the Oxford Decree. 1695. 17) Dwy Wolder Neilltuol ar Amryw Achosion. 1711. 18) Walter’s Pronouncing Dictionary. 1822. 19) History of Philosophy. Enfield 1840.